افغانستان-ایران:کاستن از برخی توهمات

امین بزرگیان-اسد بودا

 

سخن گفتن از «پیوند ایران و افغانستان» موضوعى چالش برانگیز است. اين نوشته مختصر، قصد ندارد به روشن ساختن معناى اين موضوع بپردازد بلكه تنها تلاش است براى كاستن از برخى توهمات.

يك:

متونِ درسی ایران، نه تنها افغانستان، بلکه کل آسیای میانه و قفقاز را بخشی از خاکِ جدا شده ایران می دانند. مطابق این برداشتِ «هنر نزد ایرانیان است و بس»، هر آن چه در این منطقه وجود دارد از علم و دانش و حکمت گرفته تا موسیقی و خوشنویسی و حتى جادوگری، ریشه در ایرانِ کنونی دارد. در آنسوى مرز ودر افغانستان نيز متون درسى، پاکستان و ایران و بخش هایى از هند را، بخشی از خاک از دست رفته امپراطوریِ افغانستان تلقی می کنند. اگر از چشم انداز ناسیونالیستی به موضوع بنگریم هردو نگاه درست به نظر می رسند، درست به این دلیل که سراسر تاریخ گذشته سیاسی و فرهنگی را در جغرافیای سیاسیِ کنونی خلاصه می کند. از نظر آن ها نه تنها تاریخ باستان، بلکه تاریخ سیاسی عرب ها، ترک ها و مغول ها تهی از حقیقت، کاذب و فاقد هيچ اصالتى است. در واقع به آنها به عنوان امرى آویزان و عرَضی كه به جوهر تاریخیِ اصیل ایرانی يا افغانی متصل اند، نگاه مى شود.

این نوع نگاه به گذشته که به لطف بودجه های دولتی، هم در افغانستان و هم در ایران، منابع سراپا تحقیقی و فاضلانه برای خود فراهم کرده است، مختص ناسیونالیسم ایرانی و افغانی نیست. ناسیونالیست های سراسر جهان، دولت-ملت خود را جوهر تاریخ آدمی می پندارند. در اين وضعيت، هویت های ناهمگونی که در درون کشور وجود دارند، به نحوی باید از این جوهر ملی- ناسیونالیستی کسبِ حقیقت کنند. مثلاً ترکِ تبریز، «آذری» است و با دیگر ترک های جهان فرق دارد، اما فارس در هرکجای عالم كه وجود دارد ایرانی است، اگر هم حالا نیست قبلا ایرانی بوده است. درست که دین ما اسلام و حکمتِ ما حکمت اسلامی است، اما اسلام ما اسلامى افغانی يا ایرانی و حکمت ما «حکمتِ بلخی- ایران شهری» است.

در اين تفكر اساساً به دلیل اتصال اسلام و حکمت به اين جوهر ایرانی يا افغانی است که شهرتِ جهانی دارد. اگر هم چنانچه هویت هاى ناهمگون به دلیل تفاوت های فیزیکی مضاعف قابل پينه زدن در دل این هویت ملی نباشند، باید حذف و ادغام شوند؛ آنها يا «تورانی» اند، یا بازماندگان «اعرابِ سوسمارخور» و بقایای «مغولان وحشی خون خوار». افكار منصف تر مى گويند كه البته كه ما هم کشتیم. ماهم انسان هایی را از پای در آوردیم، ولی کشتن و از پای درآودن ما مشروع است، حماسی است، جوهر ایرانی يا افغانی دارد. ما حق داریم سلاخی کنیم، بکشیم، زیر پای فیل خرد و خمیر و با شمشیر و خنجر قطعه قطعه کنیم، چارپاره کنیم. به هندوستان و تفلیس و ایروان حمله کنیم و کشت و کشتار راه بیندازیم.

ما صاحبِ این آب و خاک بودیم، هستیم و خواهیم بود. ما مردم نجیبیم و برخوردار از روح اهورایی و فره ایزدی. رسالت ما اهریمن زدایی از جهان است. این حق ماست که با متجاوزان با خشونت بی حد و مرز برخورد کنیم. ما آريایی ها هم به این فلات مهاجرت کردیم، اما مهاجرتِ ما غیر از مهاجرت دیگران است و به حقِ آب و خاک منجر می گردد. مهاجرت ما با مهاجرت مردمانِ وحشی که نه فردوسی و سعدی و حافظ دارند، نه مولانا و بیهقی و سنایی، فرق دارد. اگر ما نمی بودیم، در این سرزمین از انسانیت و تمدن خبری نبود. اين ايده ها را نه تنها در اظهارات صريح روزمره، كه چندى است در قالب تحقيقات علمى و دانشگاهى به خورد جهان واقعى داغان شده مان مى دهند. كارى كه بيشتر به مكانيزم والايش زندگى و واقعيت اكنون به تاريخ مى ماند.

این نوع نگاه به تاریخ و اجتماع، اما دچار تناقض ها و شکاف های بسیار است. اين جهان بينى، برای گم کردن و یا دستِ کم پنهان كردن این شکاف به غیریت سازی های بی پایان روی می آورد. منظور از غیریت در این جا خلق یک استثناست، برساختنِ یک تَرک در بدنه کل. مدام شنيده ايم كه یک کل به نام ایران وجود داشت ولی به خاطر توطئه های استعماری، بخشی از این کل از دست رفت.

این سخن که افغانستان در قدیم بخشی از خاکِ ایران بوده است، در اغلبِ متون درسی ایران وجود دارد. در افغانستان نیز، عین این قضیه هست. در متون درسی و تاریخیِ افغانستان، بخارا و اصفهان و دهلی و پیشاور، جزء افغانستان قدیم شمرده می شوند. بنابراین ایران و افغانستان معاصر، هر دو، با خلق تاریخ این همان و هم شكل از عصر کنونی تا عصر کوشانیان و ساسانیان و حتى دوران پارینه سنگی و نئوسنگی از یک سو، و خلق یک استثنا در درون این حوزه تاریخی و فرهنگی از سوی دیگر، برای خود هویت دست و پا کرده اند.

موضوع اصلى، ميزان حقيقت موجود در اين روايت ها نيست بلكه كاربردهاى سياسى و ديگرى ساز آن است. درست در تقاطع بين تاریخِ این همان و استثناست که می شود از «پیوند» بحث کرد. پیوند بیش از آن که بر پیش فرض اشتراکات، قابل بحث و تحلیل باشد، با عاملِ جداساز، قابل تحلیل است. در نبود عامل جداساز يا همان بخش کسر شده از کل، بحث پیوند میان این دو کشور بی معناست.

این عامل جداساز «مرزِ سیاسی» است. بنابراین وقتی عبارت «پيوندهاى ميان افغانستان و ايران» را به کار می بریم، درواقع، خطوط مرزى را يادآورى مى كنيم. اساساً خطوط مرزى اند كه باعث مى شوند بحث پيوندهاى فرهنگى، سياسى و اجتماعى افغانستان و ايران پيش كشيده شود. این بدان معنا نیست که این مرز را برداریم و یا چيزى مانند طرح وحدت منطقه ای «اَفغران( افغانستان- ایران)» یا «پاک افغران(پاکستان – ایران ـ افغانستان)» را پیش نهادکنیم. بايد متوجه باشيم كه انديشيدن در عصر دولت-ملت مدرن در بطن خود مالامال از مرزها و مرزداران است و به نظر مى رسد راه فرارى از آن نيست.

یک خط مرزی، این دو کشور را به شكل حقوقى از هم جدا می کند. نه افغانستان بخشی از ایران است، نه ایران بخشی از افغانستان و نه تاریخ و تمدنِ گذشته این سرزمین را که ترکیبی از تمدن های زرتشتی- فارسی، هندی، بختيارى، یونانی، ترکی، عربی، مغولی و دیگر اقوام و فرهنگ های این حوزه تمدنی است را می شود «تمدن ایرانی- افغانی» خواند. مهم درک خط مرزی فاصله ساز و شکافی است که در عین حالی که این دو کشور را از هم جدا می کند، آنها را به هم پیوند می زند.

این شکاف در اصل شكافى سیاسی – قانونی است. قانون، شهروندان افغانی را در ایران «اتباع خارجی» تعریف می کند و بر شناسنامه آن ها «مهر بیگانه» می زند. قانون در افغانستان، شهروندانِ ایرانی را «تبعه خارجه» یاد می کند و از آن ها مجوزِ اقامت در افغانستان می خواهد. با آن که از نظر فرهنگی و زبانی شباهت میان مشهدى ها و هراتى ها بسيار بیش تر از شباهت بين فارسی زبان های مشهد با عرب های ایرانیِ جنوب است، ولی این قانون است که به واسطه مرز، افغانی بودن و ایرانی بودن را تعریف می کند و نه فرهنگ.

به عنوان نمونه می توان از مهاجرین افغانی یاد کرد که سال های زيادى در ايران زندگى كرده اند، در كنار دوستان ایرانی شان بوده، بايكديگر هم صنف بوده اند، فوتبال بازی کرده اند، در یک کارخانه کار کرده اندو طعم رفاقت ها و تحقيرها را چشيده اند و اين زندگى مشترك، بيش از گذشته سرنوشت آن ها را به يكديگر پيوند زده است. هیچ کدام از این اشتراکات اما نمی تواند «مهربیگانه» را از برگه اقامتِ مهاجران پاک کند. قدرت مرز سیاسی، این خط همزمان جداکننده و پیوند دهنده، پیچیده تر از اشترکات فرهنگی، تاریخی و حسی و عاطفی است.

دو:

دامنه هاى موضوع «پيوند»، طبعاً به حوزه سياست و دولت نيز كشيده مى شود. حکومت انتخاباتی در هردو کشور با چالش و موانع ساختاری جدی روبه روست. چشم غیبی فقها و چشم کور قبیله بر همه چیز نظارت دارد.

با اينكه اسلام سیاسی در هردو کشور، یکی از موانع جدی شکل گیری حکومت مردمی است، اما موانع پیش روی دموکراسی در دو کشور هم شكل نیستند. جمهوری اسلامی ایرانی، مبتنی بر فقه شیعی است و مدام دموکراسی در آن به صخره ايدئولوژى حاكم برخورد مى كند. نمی دانیم طراحان جمهوری اسلامی تا چه حد آگاهانه نظام را این گونه طراحی کرده اند، ولی به هرحال و در واقعيت، اين دين سياسى است كه ضوابط و خط مشى هاى نوع حكومت مردم را تعیین و تکلیف را مشخص مى كند.

فقها و شبه فقها در تمامى مراحل انتخابات، تصميم گيرنده اصلى و حد گذارند. آنها هستند كه نقش اول را از تصويب قوانين تا انتخاب كانديداها و تأييد نتايج بر عهده دارند. در اين وضعيت، سياست در ايران متضمن مجادله نيروهاى دموكراسى خواه با آنان و مبارزه با دين ايدئولوژيك سياسى است. مشکلات اجتماعی فراروی دموکراسی، به دلیل سطح بالاتر سواد، در ایران کمتر است و ايجاف شكاف هايى در ساختار سیاسی متصلب و کورکردن چشم ایدئولوژى، می تواند به یک حکومت مردمی واقعی منجر گردد، اما در افغانستان، به رغم عنوان جمهوری اسلامی افغانستان، از نظر قانونی مشکلى جدی در راه شکل گیری حکومت مردمی وجود ندارد.

قانون اساسی افغانستان، اگر نگوییم بهترين قانون منطقه است، به مراتب از قانون جمهوری اسلامیِ ایران مدرن تر است. در قانون اساسی افغانستان حق زنان و اقلیت ها و داشتن رسانه های خصوصی به گونه اى صريح و روشن به رسمیت شناخته شده است و رييس جمهور مقام اول اجرايى كشور و مسوول اصلى است. اما اين مشکلات اجتماعی و فرهنگی و به یک معنا چشم قبيله/ دید قبیله ای است كه مانع حكومت مردمى شده است. اين نشان مى دهد كه قانون مدرن كفايت نمى كند. منظور از چشم قبيله، مكانيزم هايى است كه سرورى سياسى از طريق قدرت قومى تعيين مى گردد.

قوميّت در افغانستان، مهمترين شاخص سياسى است. الگوی های رأی دهی و رأی گیری، قومی است. آیینه هرکسی قوم اوست، نه شایستگی های فردی. فرديت در قومیت گرايى غایب است و تنها فرد با استحاله در قومیت خود به عنوان یک کلِ منسجم و منطقی، جهان را درک می کند.

حتى قوميت گرايى اين توان را دارد كه»رنج» را نيز مونوپولى خود كند و همه را جز خود و وابستگانش اهريمن ببيند. اين نوع قوميت گرايى هرچند دربرابر ناسيوناليسم ملى خود را سازمان دهى كرده اما در واقع نمايشى ديگر از تماميت خواهى آن است. در افغانستان، اينكه شما از چه قوم و قبيله اى هستيد، نقش اول را در برخوردارى از امكانات موجود، به شما مى دهد. بيراه نيست كه يكى از مهمترين مباحث درگرفته در همين انتخابات افغانستان، وعده هاى كانديداها با محوريت قوميت هاست. در پى نام معاونين كانديداها قوميت آنها نيز ذكر مى شود، كارى كه در ايران چندان پر رنگ نيست.

اگر در ايران مانع سياسى، چشم ايدئولوژى است كه در برابر شكل گيرى حكومت مردمى مقاومت مى كند، در افغانستان، چشم قبيله همين نقش را بازى مى كند. قبيله گى خرده هويت سياسى متصلّبى است كه قدرت خود را – بر خلاف هويت ايدئولوژي سياسى در ايران كه از طريق تمركز يافتن تقويت مى شود- از طريق توزيع و پراكندگى در كل جامعه بدست مى آورد. خلاصه اينكه اگر مرجع مشروعیت انتخابات در ایران مذهب مسلط است، اين كاركرد در افغانستان به عهده قوم مسلط است.

هم در ایران و هم در افغانستان، و در مقام عمل، انتخابات نسبت مستقيمى پيدا مى كند با مكانيزم هاى سرورى فقهى و قومى. شايد بتوان گفت بر خلاف ايران كه مذهب سويه فارسى و ايرانى تبارى دارد، در افغانستان اين قوميّت است كه سويه مذهبى و اسلامى در خود پيدا كرده است. در هر دو وضعيت، كنترل آرا چه از طريق نظام دينى و چه از طريق نظام قومى، محدود ساختنِ نيروهاى موجود در جامعه براى بهبود وضعيت است. در اين ميان براى نيروهاى دموكراسى خواه در افغانستان، مجادله اصلى، نزاع با خود مردم و عميق ترين باورهاى آنهاست.

اگر در ايران مجادله و انتقاد از فرهنگ عمومى و مردمى كارى در محدوده هاى رشد جامعه مدنى است (فعاليت فرهنگى)، در افغانستان، اين نزاع شاهراه حياتى ميدان سياست است. فعال سياسى در افغانستان، همان منتقدفرهنگى است و مرز بين اين دو به سبب چشم قبيله تا حدود زيادى از ميان برداشته شده است.

به هرحال، دو مرجع كلان سياسى و اجتماعى به مهمترين موانع حكومت مردمى در ايران و افغانستان تبديل شده اند. اين دو مرجع پيش از دوران متأخر نيز وجود داشتند اما كاركرد امروزى شان در مواجهه با ايجاد دموكراسى به شرايط نوين مربوط است. ولايت قومى و فقهى دو روايت از يك كليّت كاذب است كه توان هاى اجتماعى مردم را به سمت اَشكال مختلفى از تبعيّت و قيموميّت حدگذارى مى كند. در ايران، طبيعى بودن اين كليّت به مرور و طى دو دهه اخير شكسته شده و حاكم مجبور شده است كه به سمت اِعمال تركيبى از تبليغات و زور براى بقا كشيده شود.

اما در افغانستان، اين كليّت، همچنان تا حدود زيادى طبيعى بودن خود را حفظ كرده و به همين ميزان كار را براى فعالين دموكراسى خواه با وجود دولت نسبتاً دموكراتيك تر از ايران، دشوار كرده است. هرگونه تلاش، شكست و دستاورد در برابر اين كليّتِ كاذب است كه شكل جديدى از پيوند ميان افغانستان و ايران را مى سازد. هر آنچه كه در دو سوى مرزها بدست بيايد و يا از دست برود بر ديگرى نيز اثر مى گذارد، زيراكه ما با يك فقدان مشترك مواجه هستيم. پيوند در شرايط جديد، به گونه اى تازه بازسازى شده است.

موضوع «پيوند» را بايد از سويه هاى ناديده و سياسى اش مورد توجه قرار داد. موضوع پيوند، نه فقط به سبب داشته هاى مشترك (زبان،ادبيات وغيره) كه به سبب نداشته هاى مشتركمان بايد بازخوانى شود. نتايج انتخابات براى افغان ها در زدن ضربه به هيمنه چشم قبيله، دستاورد ايرانى ها در برابر چشم ايدئولوژى است. درحقيقت، توان هريك از ما منوط به توان ديگرى است و بر سرنوشت منطقه تاثیر دارد. باید واقع گرا بود اما باورهای ناسیونالیستی را نباید چندان جدی گرفت.

اميدها و نااميدى هاى ما از رودخانه هيرمند، رودی که از استان هلمند افغانستان روان شده و به دریاچه هامون در استان سیستان و بلوچستان ایران می‌ریزد، مى گذرد و به ديگرى مى رسد. تنها اين شاعران ما نيستند كه با وجود اينكه در دو سوى مرز خفته اند، شعرشان به گونه اى دسته جمعى و اشتراكى خوانده مى شود، بلكه سياست نيز امرى به غايت اشتراكى است. محرومان به سبب وضعيت شان به يكديگر پيوند مى خورند و امر اشتراكى را مى سازند.

هرچند مرز سیاسی، یک واقعیت است، اما اين انترناسيوناليسم اميد و ملال است كه ما را به يكديگر پيوند مى زند. چهارم آپریل روز افغانستان بود. حداقل هيچ نباشد، روزى بود كه اميد كمى چهره از پشت برقع گشود و با چشمان ميشى اش به افغان ها، تك تك، نگاهى انداخت. نكته اصلى اما اينجاست كه دقيقاً در همين روز هاست كه افغانستان براى ايرانيان نيز حتى سرنوشت ساز مى شود. چهارم آپريل، روز ايرانيان نيز بود زيراكه سرنوشت ما به يكديگر گره خورده است. غم و شادى هراتى ها در ادامه غم و شادى مشهدى هاست. غم و شادى مرز نمى شناسد. سفارتخانه و مرزبان ندارد.

بخش عمده اى از فعالان جوان انتخابات افغانستان همان هايى اند كه در نوجوانى شان هم خرداد هفتاد و شش را از سر گذرانده اند، و هم اردوگاه هاى پناهندگان افغان در تهران و مشهد را. آنها امتداد خيابان ها و اردوگاه هاى تهران و مشهد به كابل و باميان اند.

به سبب سرشتِ كليت كاذب، به همان ميزان كه رويدادهاى سال ٥٧ و ٧٦ و ٨٨ در خيابان ها و بر سر صندوق هاى انتخابات در ايران بر افغان ها اثرگذار بود، امروزِ كابل نيز براى ايرانى ها حياتى است. تجربه اين روزها يك رويداد اشتراكى است.

*منتشره در بی بی سی فارسی

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: