چیزهایی درباره خاتمی

خاتمی وخصلت های متناقض

سراج‌الدین میردامادی : خبر دیدار هفته‌ی قبل سیدمحمد خاتمی، رئیس جمهور پیشین ایران با نمایندگان فراکسیون اقلیت مجلس و هوادار جبهه‌ی اصلاحات و اظهارات او در خصوص شرط‌های اصلاح‌طلبان برای ورود به انتخابات، رسانه‌های داخل و خارج از ایران را تحت‌الشعاع قرار داد.از امین بزرگیان، روزنامه‌نگار و پژوهشگر اجتماعی مقیم فرانسه ابتدا پرسیده‌ام: ارزیابی کلی شما از این دیدار چیست؟

به نظر من ما باید بین صحبت‌های خاتمی و عکس‌العمل‌هایی که در مورد صحبت‌های او شد، تفاوت بگذاریم و به گونه‌ای این دو حوزه را ازهم جدا کنیم، تا بعد بتوانیم از طریق گفت‌وگو در مورد صحبت‌های ایشان تا حدودی فضای سیاسی‌ـ اجتماعی‌مان را آسیب‌شناسی کنیم و حرف‌های ایشان را بهتر ببینیم و بهتر بشنویم.

تحلیل شما در مورد عکس‌العمل‌های صورت گرفته نسبت به صحبت‌های آقای خاتمی چیست، هم عکس‌العمل‌هایی که بخشی از نیروهای اپوزیسیون و مخالف حاکمیت در خارج از ایران داشته‌اند و همچنین عکس‌العمل‌هایی که روزنامه‌ی کیهان و دادستان تهران و از سوی حاکمیت در ایران صورت گرفت؟

اصولاً آقای خاتمی برانگیزاننده‌ی حس‌های متفاوت در وجود ما است. خاتمی مدرن ترین چهره سیاسی حال حاضر است.

اومثل هر پدیده‌ی مدرنی برای ما واجد خصلت «میل و امتناع» است. یعنی از یکطرف به او میل داریم و از طرف دیگر از او امتناع می‌کنیم و می‌خواهیم جدا شویم و دوری کنیم.هیچ شخصیت سیاسی به اندازه‌ی خاتمی تا این میزان در درون ما وضعیتی پارادوکسیکال ندارد. تقریباً تکلیف ما با چهره‌های سیاسی مشخص و روشن است، اما نقد خاتمی و ستایش از او همواره در خود نگفتن و پوشاندن چیزی را به‌همراه دارد. درباره خاتمی  هرچه بگوییم چیزی نگفته ایم. از یک سو اوسمبل موفقیت در حوزه‌ی سیاسی‌ است و درخاطره مان همیشه حامل شادی وشیرینی ای است که زیرزبان جمعی حس می کنیم. چیزی که به نام «دوم خرداد» می‌شناسیم.اما از سویی دیگر سمبل شکست و ناکامیابی نیز است. پروژه سیاسی اصلاحات در واقع شکست خورد واز دل آن مهمترین مخالفان دموکراسی بیرون آمدند ورییس دولت شدند.

این وضعیت متناقض همراه خاتمی است.حتی اگر شما هم در صحبت‌های من در مورد او تناقض‌هایی را می‌بینید و می‌شنوید، این امر به خود شخصیت خاتمی برمی‌گردد . درباره‌ی خاتمی گفتن،درهرحال، تناقض گویی است. این را برای این گفتم تا به شما بگویم که خصلت متناقضی که خاتمی می سازد به داوری درباره اوسرایت کرده است. هروقت اوصحبتی می‌کند یا حرفی می‌زند، مجموعه ای از خاطرات وتصاویر تلخ وشیرین تداعی می شود.این تداعی کردن های تاحدی احساسی وقتی به زبان عاقلانه سیاسی در می آیند،به صورت رادیکال مثبت و رادیکال منفی خودشان را بروز می‌دهند. چون خاتمی به قول جامعه ‌شناس‌ها دو داغ را روی پیشانی‌اش دارد: یکی داغ موفقیت و پیروزی است ( که حالا شاید اسمش داغ نباشد، اما واجد این می‌شود که ستایش رادیکال شود) و دیگری داغ شکست و ناکامیابی‌ست که باعث می‌شود بعضی‌ عکس‌العمل‌ها در مورد خاتمی( و می‌توانم بگویم در مورد همین مسئله‌ی اخیر) تأسف‌‌آور باشد.

اگر ما از خودمان بپرسیم خاتمی کیست؟ می‌توانیم پاسخ دهیم که او نماینده‌ی اصلاحات پارلمانتاریستی است. یعنی اصلاحات سیستم از طریق سیاست رأس، یعنی اصلاح نظام از طریق حداقل‌ها و با مکانیزم انتخابات. این نقش مربوط به الان خاتمی نیست. حدود ۱۲ سال است که خاتمی این فکر را نمایندگی می‌کند. همان زمانی که ۲۰ میلیون رأی آورد، در دو مقطع، همین طوری بود و بعد نیز در طی هشت سالی که رئیس جمهور بود و حتی بعد از آن هم همین بود. این رویکرد را همه‌ی ما معترفیم که برای ما گشایشی به ارمغان آورد . واجد گشایش سیاسی، فکری و روحی ما شد و ما را شاد کرد.

اگر جایگاه ذهنی و عینی خاتمی اینجاست، پس سخنان اخیرش نه تنها قدمی به پس نبوده، که نسبت به گذشته بسیارهم رادیکال بوده است. من این را خطاب به دوستان طرفدار جنبش سبز و طرفدار دموکراسی می‌گویم که خاتمی را نقد رادیکال شخصی می‌کنند. حمله‌های سادیسمی‌ـ کیهانی به خاتمی محصول انتزاع کردن جایگاه و هستی و چیستی خاتمی است. یعنی خاتمی را از جایگاهی که هست، در جایگاهی که بوده و در جایگاهی که فکر می‌کرده، خارج کرده و از او انتظار داشته باشیم که جور دیگری حرف بزند و جور دیگری فکر کند. بگذاریم او در جایگاهی که هست و فکر می‌کند، باشد و با او بحث کنیم. دقیقاً مثل این می‌ماند که ما از پاپ انتظار داشته باشیم که مثلا باکره‌گی مریم مقدس را منکر شود یا از موسوی بخواهیم نقش رضا پهلوی را برای ما بازی کند. خب این غیرممکن است و برای همین باید هر کسی را در موقعیت خودش ببینیم و با او صحبت کنیم. به نظر من بسیاری از واکنش‌هایی که به صحبت‌های خاتمی می‌شود، در واقع خارج کردن خاتمی از جایگاهش و از گفتمانی است که درونش قرار دارد. انتظار نابجا از خاتمی یا از هر پدیده دیگری درعالم است که مقدمات عکس العمل های هیستریک را فراهم می کند.

این که ما از خاتمی چه انتظاری باید داشته باشیم و این که اصولاً در فضای سیاسی کنونی جامعه‌ی ما اصلا‌ح‌طلبی پارلمانتاریستی، به گفته‌ی شما، یا اصلاح‌طلبی در چارچوب نظام چه قدر امکان ادامه‌ی حیات داشته باشد، مسئله‌ی دیگری‌ است. می‌خواستم در پی این تحلیل شما به طور مشخص از شما بپرسم که آیا اندیشه‌ی آقای خاتمی و اصلا‌ح‌طلبی در چارچوب نظام، با توجه به خشونت‌های گسترده‌ای که صورت گرفت برای سرکوب اصلا‌ح‌طلبان در طول این یکسال و نیم اخیر، آیا عملاً امکان ادامه‌ی حیات دارد یا نه؟

به نظرم اصلاح‌طلبی رسمی یعنی اصلاحاتی که خواستار تغییر از درون است و تعبیرهای مختلفی از آن می‌شود، مثلاً اصلاحات حکومتی یا اصلاحات داخل سیستم، امکانات فوق العاده مهمی می تواند به جنبش دموکراسی خواهی بدهد. نکته‌ای که وجود دارد این است که اصولاً جریان و سران جنبش سبز در داخل کشوروآن‌هایی که بلندگوی جنبش سبز هستند، می‌باید از اپوزیسیونی شدن جلوگیری کنند. درواقع نباید در دام اپوزیسیون شدن بیفتند. یکی از مشکلات جدی جریان تندروی حاکم واحمدی‌ نژادیون با اصلاح‌طلب‌ها همواره این بوده که به سبب پیوندهایی که جریان اصلاح‌طلب با عناصری از خود هژمونی و ایدئولوژی نظام داشته‌اند، امکان سرکوب حداکثری آن‌ها بسیار بغرنج و بسیار سخت بوده است. وضعیت بغرنجی که الان موسوی و کروبی یا حتی خاتمی برای حاکمیت ایجاد کرده‌اند نیز همین است. آن‌ها از این که تبدیل به یک جریان اپوزیسیونی شوند، جلوگیری کرد‌ه‌اند و نگذاشته‌اند که به راحتی بشود آن‌ها و طرفداران‌ شان را سرکوب کرد. آنها آلترناتیو باقی مانده اند. پتانسیل های یارگیری شان را تا اعماق حاکمیت گسترانده اند وبه همین دلیل حریف را در برابر خود مستاصل کرده اند.کاری که با اپوزیسیون شدن نمی توانستند انجام دهند.

حالا شاید شما بپرسید که مگر سرکوب بیش‌تر از این هم ممکن است؟ به نظر من بیش‌تر از این هم ممکن بود، اگر سران جنبش سبز و چهره‌های اثرگذار در جنبش از ابتدا خودشان را اپوزیسیون نظام معرفی می‌کردند. همین واقعیت است که اقدام به حذف کامل جنبش سبز برای احمدی‌نژادیون‌ را مخاطره‌آمیز کرده و هزینه‌ها را بالا ‌برده است. هرچقدر سران جنبش سبز، در گفتار و رفتارشان، از تبدیل‌شدن به اپوزیسیون نظام جلوگیری و دوری کنند (اپوزیسیون نظام به این معنا که احمدی نژادیون موفق شوند که این داغ را بر پیشانی سران جنبش سبز بچسبانند که این‌ها می‌خواهند نظام سرنگون شود و دنبال سرنگونی نظام هستند) به همان میزان می‌توانند در سیستم منظم ماشین سرکوب اختلال ودودستگی ایجادکنند.

برای همین به نظر من پروژه مشترک خاتمی، موسوی و کروبی یعنی اصلاحات پوزیسیونی، مواجهه با جنبش سبز را در دراز مدت به بن بست می کشاند.این مسئله‌ی مهمی‌ست که باید در خلال تمام نقدهایی که به این پروژه می‌شود، مدنظر قرار داد و توجه کرد که در چنین وضعیتی که اصلاح‌طلب‌ها خودشان را اپوزیسیون نکرده اند، توانسته اند این امکان را پیدا کنند تا همچنان سیاست بورزند و همچنان حرف بزنند وهمچنان در صحنه حضور داشته باشند. این «همچنان حضور داشتن» به خاطر این است که پتانسیل‌ها و امکانات و حفره‌هایی را برای حرف زدن و تأثیرگذاشتن و برای مؤثربودن در حوزه‌ی سیاسی همچنان دارند و در خودشان نگه داشته‌اند .

نکته‌ی قبلی که من گفتم، نباید باعث این شود که ما فکر کنیم تنها راه پروژه‌ی سیاسی و اصلاح‌طلبی، راهی‌ست که آقای خاتمی می‌رود. این نکته نباید ما را نسبت به پروژه‌ی «پوچ »خاتمیون بی‌تفاوت کند. مسئله این است که تنها راه حقوقی اپوزیسیون نشدن، تداوم منطق فیریزشده‌ی اصلاحات نیست. مهم‌ترین مشکل به نظر من در پروژه‌ی خاتمی اینجاست که او بین دوران پیش از جنبش سبز و دوران پس از جنبش سبز تمایزی قائل نمی‌شود و نمی‌تواند تفاوت‌هایی را ببیند که مردم و فعالین سیاسی و حتی دوروبری‌های خود خاتمی نسبت به دوره‌ی اصلاحات و نسبت به دوره‌ی جدید پیدا کرده‌اند. هرچند جنبش سبز از درون جنبش اصلاحات زاده شده، اما منطق و ماهیت مستقلی دارد و خاتمی نسبت به این ماهیت کوررنگی دارد.

سیاست در عصر جنبش سبز یک قدم به پیش آمده است. مهم‌ترین تغییر سیاست در این عصر این بوده است که مطرودان یا محکومان صدا پیدا کرده‌اند. هرچند فرم دموکراسی برای تحقق آن بسیار مهم است، اما خواسته‌ها از تغییر در فرم ها فراتر رفته است. انتخابات یا پارلمان یا تفکیک قوا برای دموکراسی ها بسیار مهم و حیاتی است، اما سیاست در دوران جنبش سبز که نوعی سیاست فعال است، ورای این اشکال ضروری از محتواهای ضروری حرف می زند. چیزی که در بیانیه های موسوی به وضوح برآن تاکید می شود. درعصر جنبش سبز دموکراسی به معنای واقعی خودش یعنی خواست برابری همگان بازگشته است. این برابری عمیق‌تر از آن است که در پارادیم انتخابات بگنجد. دیگر کسی کمتر به نفوذ صرف به جایگاه واقعی قدرت چشم دارد( که ناممکن وبالطبع تجملاتی است) بحث برسر ساخته شدن جامعه ای جدید است.این مسئله‌ای است که آقای خاتمی باید به آن توجه کند . حرفها وکنش هایی که در این یکسال اخیردر میدان سیاسی واجتماعی انجام شده وگفته شده است، واجدمعناها وبرداشت هایی شده که امکان مواجهه سابق را با مسائل سیاسی منتفی کرده است. اگر همچنان خاتمی به تغییرات سیاسی وبازی سیاسی به همان گونه‌ی قبلی نگاه کند، به نظر من مشکلاتی عمده درنقش سیاسی اوایجاد می‌شود که برای همه ما فقدانی بزرگ است.

*منتشره در رادیوزمانه

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: