درباره شهلا-بخش دو

اپیزود دوم: التماس شهلا پای چوبه اعدام

در اپیزود اول به داستان اعدام شهلا جاهد به عنوان نمادی از وضعیت پروبلماتیک » امر جنسی» در ایران اشاره کردیم. گفتیم که سکسوآلیته در ایران در شرایط بغرنجی به سر می برد و «لیبیدو» برای ابراز نامتمدنانه اش امکانات بسیاری را پیش رو دارد. آنچیزی را که ناصر محمد خانی به عنوان نشانه با خود حمل می کند، فردی است که اسیر «نهاد» است. در واقع او نماینده ساختار خشن مردسالاری یک جامعه است که به خود جامعه نمایش داده می شود. وقتی از ساختار مردسالاری  صحبت می شود، نکته اساسی مکانیزم بازتولیدی آن است. اینجاست که  فقدان «فرامن اجتماعی» اهمیت پیدا می کند. در واقع امکانات موجود برای جولان لیبیدوی نامتمدنانه همان مکانیزم بازتولید مردسالاری وخشونت است.در جامعه عادی(جامعه متمدن) فرد می بایست با تقویت «من»، «نهاد» را کنترل کرده و با نوعی خودآیینی و فردگرایی اخلاقی، به سرکوب تمامیت خواهی درونی خود بپردازد. چنانچه این امر بهنجار تحقق نیابد، فرد در معرض سلطه «نهاد» قرار گرفته وبه تعبیر فروید، اصل لذت یا غریزه مرگ بر او حکمفرمایی می کند.

خشونت می تواند یکی از محصولات این حکومت باشد، همانگونه که سرکوب نالازم امرجنسی توسط فرد، دولت یا فرهنگ (سرکوب مازاد) هم می تواند خشونت به بار بیاورد. هنگامی که در یک ساختار اجتماعی این مناسبات بازتولید شود و از موارد روان پریشی به مساله اجتماعی بدل شود – به تعبیری دیگر فرا گیر شود-  جامعه شناسان از آن تحت عنوان آشوب جنسی یاد می کنند. اینجا دقیقا جایی است که می توانیم شهلا ولاله را «قربانی سیستم» و ناصر را «محصول سیستم» بدانیم. نکته اساسی این است که سرکوب ضروری لیبیدو تنها یک کنش سوبژکتیو نیست. اراده به کنترل بر نفس همانگونه که نوربرت الیاس نشان می دهد حاصل مواجهه پیچیده وطولانی مدت بین باورهای فردی و واقعیت های اجتماعی، اقتصادی وفرهنگی است. در واقع افراد در درون مناسبات اجتماعی و فرهنگی است که توانایی متمدن شدن را به دست می آورند و یا از دست می دهند. بحث درباره اخلاق اجتماعی (ethics ) اساسا به این معناست که ارزش‌ها و باورهایی كه نهادهای اجتماعی و عمومی جامعه براساس آنها سامان یافته‌ اند، بر ذهنیت و رفتار شهروندان تاثیر می‌گذارد و توانایی آن ها را برای گسترش «درون» و برساختن سوژه اخلاقی وتقویت عاطفه اجتماعی ، تحت تاثیر قرار می دهد.

چه چیزی به ما می گوید که داستان شهلا «تکین» نیست و»مساله» است : خیابان، اخبار و ازهمه مهمتر تجربه زیسته وانضمامی؛ یا به تعبیری دیگر، واقعیت، دانش ونفس.

پس داستان شهلا را از اینجا باید پی گرفت که حد میانجی بین لیبیدوی نامتمدنانه یک فرد و جامعه آشوب زده چیست؟ در واقع اینکه چه امکاناتی را ساختارهای اجتماعی (دین،فرهنگ،دولت،خانواده وغیره) به افراد می دهند که «تمدن» را تهدید کنند؟ چه چیزی خشونت،ستم و مردسالاری را بازتولید می کند؟

***

پس از نماز صبح وچهل دقیقه گفتگوی بین نماینده قوه قضائیه و مادر لاله برای «بخشایش» و جواب منفی آنها، قاضی دستور اجرای حکم را می دهد. در اینجاست که شهلا برای اولین بار، یقین پیدا می کند که «هیچ» چیز به او کمک نخواهد کرد. در سرمای صبح پاییزی به طناب آبی نگاهی می کند وناگهان فرو می ریزد. به پای مادر لاله می افتد والتماس می کند و……. . تصویر کردن این لحظه به غایت تراژیک، تلنگری می زند: شهلا به پای که افتاد؟ مخاطب التماس های او چه چیزی است؟

اضطراب شهلا با صدای اذان در هم پیچید. شاید این نشانه ای باشد برای ما که به «نهاد دین» در این بازتولید توجه کنیم. دین که در قوانین دولت تجلی عینی یافته است، قصاص را به عنوان حق خانواده مقتول در نظر می گیرد. قصاص چیزی نیست جز شکل مشروع قتل؛ قتلی که یک جامعه انجام می دهد. تحقیقات متعدد حقوقی و اجتماعی از قرن هجدهم بدین سو نشان می دهد که مجازات اعدام هیچ تاثیری در کاهش جرایم وخشونت ها نداشته است. اعدام، مکانیزم فرافکنی جامعه ای است که می خواهد مسوولیت جرم را به گردن چیزی غیر از خودش بیندازد. در واقع گنهکاری را چنان اتمیزه کند که گویا قاتل، از جایی بیرون از تمامی مناسبات اجتماعی،اقتصادی وفرهنگی آمده است. نهاد دین اسلام به این تحقیقات بی اعتناست. در واقع اسلام با قصاص، به کشتن تداوم می بخشد. کشتنی که خالی از هرگونه احساس گنهکاری است. پسری که صندلی را از زیر پای شهلا کشید، پس از چند ساعت از انجام اینکار در مقابل سوال خبرنگاران، با لبخند جواب می دهد: خوشحالم. نهاد دین از او، وجدان معذبش را گرفته است. این شادی نیهیلیستی را نهاد دین به او می دهد. او مطمئن است در جامعه نیزمورد شماتت قرار نمی گیرد چون فرهنگ عمومی برساخته این نهاد است. شاید فکر کنیم رنج او از کشته شدن خواهرش وکینه اش نسبت به قاتل، او را تا این حد آسوده ساخته است. مشکل اساسی همین جاست : قانون دینی قصاص امکان حفظ «کینه» – حتی بعد از ده سال- ، نیندیشیدن به چرایی جرم و ناتوانی «بخشایش» را نه تنها برای او بلکه برای جامعه، فراهم کرده است. او حتی نمی تواند، نقش ناصر را ببیند؛ چون این امکان را فرهنگ، قانون ودین مهیا نساخته است. همه اینها ازلیبیدوی نامتمدنانه ناصر حمایت می کنند. حتی شهلا که تا آخرین روزها امیدش به او بود ونامه های عاشقانه برایش می نوشت. شهلا هم گنهکاری ناصر را نمی توانست ببیند. به این اندیشیده ایم که چرا مادری که پس از سال ها از قتل فرزندش، کوچک ترین بخشایشی نسبت به شهلا پیدا نکرده، ناصر برایش حتی در مقام متهمی خرد هم نیست واز او شکایتی نکرده است؟

حکم قصاص به اعصار پیشین وجامعه پیش از پیامبر باز می گردد. هنگامی که فردی از قبیله ای کشته می شد، هم قوم و قبیله اش به خون خواهی اش بر می خواستند ونزاعی بزرگ در می گرفت. پیامبر اسلام که این سازوکار را برای اتحاد قبایل نامناسب ومضر می دید، حکم کرد که یک فرد دربرابر یک فرد. این حکم  مثل تمامی احکام سیاسی دیگر دربدو اسلام برای اتحاد قبایل وتشکیل امت و در واقع تشکیل حکومت اسلامی بود. چیزی که کاملا مشخص است نقش سیاسی این قانون وحکم است.  بررسی های میشل فوکو در باره مجازات سخت هم بر این نکته صحه می گذارد. او درکتاب مراقبت وتنبیه نشان می دهد که اعدام در دوره های گذشته مکانیزم خون خواهی حاکمی است که از کم شدن محکومین یا همان بندگانش به خشم آمده است. در واقع مکانیزمی بوده است برای تنظیم روابط قدرت. قاتل نه ازآن جهت که قتلی انجام داده است بلکه بدان سبب که حق انحصاری کشتن را از حاکم سلب کرده است، اعدام می شود.

حکم اعدام، که از سوی نهاد دین حمایت می شود، مانع واقعی است برای گسترش درون و خودآیینی فردی واجتماعی. حکمی است که با تاکید بر فرد خطاکار و تبدیل ساختن او به موجودی ذاتا اهریمنی که نظم جامعه را به هم ریخته و لزوم دفع سریع او، امکان اندیشیدن فرد وجامعه به نقشش را در وقوع آن فاجعه به کل از میان می برد واساسا به همین دلیل است که نه تنها از وقوع جنایت نمی تواند جلوگیری کند، بلکه کثافت را بازتولید می کند.

به مسولیت دیگری که در این قتل و پروبلماتیزه شدن امر جنسی بر گردن نهاد دین است، نگاهی بیندازیم: قانون به رسمیت شناختن چند همسری در اسلام. اگر تا ابد دینداران درباره چرایی وضع نخستین این قانون در جامعه نبوی صحبت کنند ( که به تعبیر فاطمه مرنیسی: هرچه بیشتر استدلال کنند که لازمه جامعه صدر اسلام این بوده ودر زمان خود ترقی خواهانه بوده – که البته بوده – تنها برای خود شرمساری درست کرده اند که چگونه آن قانون ترقی خواهانه نبی را تبدیل به تمسخر اسلام برای بشر امروز کرده اند) نمی توانند نقشی را که این قانون در بی تمدنی جنسی جامعه ما ، مردسالاری وخشونت فراهم کرده، کتمان کنند. قانون به رسمیت شناختن چند همسری چیزی نیست جز اجازه الوهی به مردان برای رها سازی «نهاد» به ازای رنج دیگری. مردی که می تواند بدون هیچ دغدغه حقیقی وحقوقی، به صورت موازی خانواده بسازد ودر واقع سرزمین حکومتش را گسترده کند، مرد سالاری و ستم را با اجازه خدا، بازتولید می کند. این نقش تنها به قوانین ناعادلانه نسبت به زنان باز نمی گردد، فاجعه بزرگتر نقشی است که قانون دینی در پذیرفتن سلطه توسط خود زنان بازی کرده است. در واقع قوانین نهاد دین در طول تاریخ، ستم ها ورنج هایی که بر زنان شده است را حتی برای خود زنان «غیب» کرده وعادی جلوه داده است. مسوول این ستم ها کیست؟ آیا همه ما و بالاخص دینداران وبالاخص روشنفکران دینی نباید به سبب این وضعیت احساس گناه کنیم؟  به تعبیر محمد رضا نیکفر، مسولیت اخلاقی این خدا ودینی که باعث ستم شده است را چه کسی بر عهده می گیرد؟

شهلا به پای این مناسبات افتاد. او به تمامی فرهنگ، نهاد دین و باورهای عمومی التماس کرد، هرچند که لحظاتی پیش از اعدام دعا می خواند. صدایش در گوش تان نمی پیچد؟

ادامه دارد

*منتشره در رادیوزمانه

  • این نوشته را تقدیم می کنم به عمادالدین باقی عزیز که به عنوان یک دیندار، شجاعانه سال ها به قصاص اندیشید ودر نقدش نوشت و به زندان رفت.

1 پاسخ به “درباره شهلا-بخش دو

  1. حبیب 23/12/2010 در 04:51

    سلام
    پس چی شد اپیزودهای بعدی؟

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: