نقدی برکتاب پاتوق و مدرنيته ايرانی

۱.
«پاتوق و مدرنيته ايراني» کتابي است از تقي آزاد ارمکي عضوء هيات علمي دانشگاه تهران که توسط انتشارات لوح فکر و در سال 1384 انتشار يافته است .
کتاب در سه فصل تنظيم شده است. در فصل اول با عنوان» دامنه پاتوق از منظر جامعه شناسي» ، آزاد به تعريف پاتوق و ويژگي هاي آن مي پردازد.


در اين فصل ابتدائا واژه پاتوق در فرهنگ دهخدا و عميد مورد بررسي قرار مي گيرد.
(( از مجموع تعاريف ارائه شده در لغت نامه دهخدا و فرهنگ عميد از پاتوق چندين نکته بدست مي آيد:
1- پاتوق به معناي محل حضور و جمع شدن افراد است .
2- پاتوق به معني موقعيتي است که افراد در آن اجتماع مي کنند.
3- پاتوق به اجتماع انساني اطلاق مي شود که بر اساس آگاهي و اراده تشکيل شده باشد.
4- در اين اجتماع ، عامل پيوند زننده اي چون علم ، پرچم، شخص، ايده و غيره وجود دارد .)) ( ارمکي، 1384،ص 26)
در ادامه آزاد اينگونه نتيجه مي گيرد : (( پس پاتوق بدون توق ( توغ) يا شخص و ايده و معني محوري بي معني است.به عبارت ديگر ، در پاتوق امري چون علم و بيرق و توق عامل جمع کردن افراد و پيوند زننده بين آنهاست.)) ( ارمکي ، همان،ص 26)
نويسنده پس از واژه شناسي واژه پاتوق در لغت نامه هاي فارسي به تعريف جامعه شناسی، مي پردازد:
(( پاتوق يا محفل به لحاظ جامعه شناختي به محل اجتماع عده اي از افراد، منتقدان ، اديبان و روشنفکران اطلاق مي شود که بدون وجود آئين نامه ، قواعد و قوانين در حاشيه حيات رسمي جامعه به تشکيل اجتماعاتي اقدام مي کنند .افراد در دوري از غلبه حيات رسمي و در پي کسب فضاي آزاد براي نقد و رهايي از وضعيت موجود ، اجتماع مي کنند که نتيجه عمل آنها در مراحل بعدي به اعتراض نسبت به وضعيت موجود مي انجامد.)) ( ارمکي، همان ، ص 27)
2.
يورگن هابرماس ، جامعه شناس معاصر ، پل آزاد براي ورود به موضوع ارتباط ميان پاتوق و دنياي مدرن است. (( هابرماس نيز حوزه عمومي را در قالب قهوه خانه ، سالن {!} در توسعه نقد ادبي و سياسي مطرح کرده است. از نظر او اين پاتوق ها به عنوان بخشي از حوزه عمومي که در آن افکار عمومي شکل مي گيرد، است.در اين عرصه ، اساس در گفتگو و تعامل است . در پاتوق ها امکان تماس آزاد وجود دارد ، زيرا حضور افراد بدون تکلف و تحميل بايد ها و نبايد هاي گروه است . از حضور قوانين و سنت ها کمتر خبري است .)) ( ارمکي، همان، ص28)
فارغ از نارسايي و احيانا غلط تايپي در جمله اول نقل قول شده فوق ، که در جاهاي ديگر اين کتاب نيز مي توان مشاهده کرد ، تئوري هابرماس درباره حوزه عمومي و امکان خوانش پاتوق در آن تئوري ، فرصتي بود که به نظر مي رسد آزاد آن را از دست داده است.
3.
بعد از بخش «پاتوق و حوزه عمومي» که به ايده هابرماس در باب حوزه عمومي اشارت دارد و سه صفحه از کتاب را به خود اختصاص داده است ، آزاد به موضوع پاتوق ها و آسيب هاي اجتماعي در ايران مي پردازد.
جهش بيرون پارادايمي آزاد از تئوري انتقادي ( هابرماس) به تئوري کلاسيک ( آسيب شناسي) عجيب مي نمايد .کتاب مي توانست با برگزيدن يکي از اين پارادايمها ، ديگري را ، با توجه به موضوع مورد بحث ، مورد انتقاد قرار دهد.
4.
در بخش بعدي از فصل نخست ، نويسنده ويژگي هاي پاتوق را مورد توجه قرار مي دهد. آزاد براي پاتوق به اين ويژگي ها توجه مي کند:
– شکل کنشها در پاتوق ،گفتگويي و مبتني بر سنت شفاهي است.
– رابطه افراد با يکديگر ، عاطفي و خودماني است.
– رابطه اهالي پاتوق با محيط، غريبانه است.
– سر آغاز پاتوق، دوره مدرن بوده است.
– پاتوق ها معمولا در کنار مراکز فرهنگي و دانشگاهي و خيابانهاي جديد ظهور مي يابند.
– پاتوق ها با تعداد محدودي از افراد که معمولا اديبان و روشنفکران حاشيه اي و منتقد هستند ،شکل مي گيرد.
– پاتوق ها يا در اشکال سنتي( قهوه خانه ها و زورخانه ها) به وجود مي آيند يا در اشکال مدرن ( رستوران ها ، پارک ها و فضاهاي باز)
– مسئله محوري در آنها نقد حاکميت ، نقد سنت ، نقد گروه هايي که مرتبط با دولت اند، نقد استعمار ، نقد استبداد و ….. مي باشد.
– کارکرد آشکار پاتوق ها حفظ اعضاء در گروه ، نقد ادبي ، اوقات فراغت براي افراد و ارضاي رواني منتج از حضور و مشارکت در گروه است.
– کارکرد پنهان آنها ،تربيت نيرو براي جايگزيني و ساختار فرهنگي و سياسي است.
– مي توان نوسازي ادبي و جنبش هاي اجتماعي را از نتايج ناخواسته پاتوق ها دانست.
در ادامه، عضوء هيات علمي دانشگاه تهران ، فرايند نسلي پاتوق ها را مورد توجه قرار مي دهد و گفتمان مسلط در پاتوق هاي هر نسل را مورد ارزيابي قرار مي دهد.
5.
مناسبات دروني پاتوق ها بخش بعدي فصل اول کتاب «پاتوق و مدرنيته ايراني» است. آزاد ارمکي ، براي مناسبات دروني پاتوق ها عوامل دروني و بيروني برمي شمارد .
عوامل دروني همان شبکه روابط دروني پاتوق هاست و منظوراز عوامل بيروني، ساختارهاي مرتبط باپاتوق ها ازجمله مردم ،دولت،نخبگان وسازمان هاي اجتماعي ديگرازقبيل خانواده،اقتصاد،ورزش،سياست،دين وروابط بين الملل است.
درپايان فصل اول ،نويسنده کتاب «پاتوق و مدرنيته ايراني» به جمع بندي مي پردازد و مي نويسد: (( پاتوق ها در ايران ديني، خانوادگي ، فکري و سياسي اند. گروه هاي سياسي با گرايش هاي خاص ديني همراه با خانواده و دوستان گرد هم مي آيند و شرايط جمع نقد قدرت و سياست مسلط را فراهم مي سازند. نيروهاي توليد شده در پاتوق ها، ارتباط و پيوستگي شان ديني ، خانوادگي و سياسي است که منشا تحولات عمده در جامعه ايراني اند.)) ( ارمکي، همان، ص 58)
6.
فصل اول با وجود داشتن داعيه ي «مباني نظري» ،اما مبناي نظري خاصي را براي بررسي ساختارمند پاتوق ها به دست نمي دهد. همانگونه که پيشتر عنوان شد، مشکل در اينجاست که کتاب از پارادايم خاصي پيروي نمي کند و در کنار تئوري انتقادي هابرماس ، تئوري هاي کلاسيکی همچون آسيب شناسي و روش توصيفي- تاريخي گنجانده شده است.
بي شک کتابي تحت عنوان «پاتوق و مدرنيته ايراني» کارکردي همچون کتابهاي مباني، در جهت توصيف و تشريح تئوري ها ندارد و به بازخواني تئوري هاي مرتبط، نمي بايد بپردازد .
فارغ از مسئله بيرون پارادايمي بودن کتاب ، مشکل ديگر در اينجاست که در آنجايي که نويسنده قصد دارد به تشريح مباني نظري بپردازد، فصل اول ژرفاي تئوري را نشان نمي دهد.همانگونه که در مقدمه کتاب آمده است ، موضوع هايي همچون پاتوق، مورد توجه و دقت جامعه شناسان ايراني قرار نگرفته و مهجور مانده است، در اين شرايط پرداختن به اين دست مسائل نيازمند مباني نظري قدرتمند و اقناع کننده اي است تا بتواند به جامعه علمي جامعه شناسي ايراني وارد شود.شايد بتوان به جرات مدعي شد که ابژه هاي تحقيقاتي همچون «پاتوق» بيش از هرچيز ديگري نيازمند تئوريها و برنامه پژوهشي فربه اند تا توانايي خروج جامعه شناسي ايراني را از سيکل بسته چندين ساله خويش، فراهم سازند.
7.
کتاب «پاتوق و مدرنيته ايراني» بي شک از مشکل ويرايشي برخوردار است . نام هيچ ويراستاري در شناسنامه کتاب نيز وجود ندارد . به نمونه اي اشاره دارم :
((حدود صد سال گذشته بين انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامي در 1357 ، حوادث بسياري در ايران اتفاق افتاده است که نقش آنها در زندگي مردم و حيات اجتماعي ايراني کمتر از اين دو انقلاب نبوده است و اهميت و اثر اين حوادث به گونه اي بوده است که نتيجه مستمر آنها بي ثباتي نظام سياسي بوده است . بي ثباتي نظام سياسي در ايران يکي از اصلي ترين مسائل مورد توجه مردم ،روشنفکران و سياست مداران بوده است . بدين لحاظ است که امکان سقوط هميشگي دولت ها در ايران به عنوان يک اسطوره و هميشه مطمح نظر است . اين نگاه اسطوره اي به دولت ، جامعه و نظام سياسي مانع عمده اي در شکل گيري شرايط مناسب نوسازي سياسي و اجتماعي ايران است.)) (ارمکي،همان،ص14)
تعدد فعل است در يک پاراگراف از متن کتاب نشان مي دهد که اين نوشته توسط هيچ ويراستاري- و يا خود مولف – ويرايش نشده است.
8.
فصل دوم به «تاريخچه و شرايط شکل گيري پاتوق ها «مي پردازد. سعي نگارنده در اين است که با توصيفي تاريخي از پاتوق ها در ايران دايره بحث را گسترش دهد . پس از مقدمه و بخش کوتاهي تحت عنوان «پاتوق ها در غرب» ، توصيف تاريخي از پاتوق ها در ايران به دو فصل تقسيم مي شود : پاتوق ها در ايران گذشته و پاتوق ها دردوره معاصر . دوره معاصر نيز به سه فصل تقسيم شده است : پاتوق ها در دوره قاجار ، پاتوق ها دردوره پهلوي و پاتوق ها در جمهوري اسلامي .
بيشتر حجم فصل دوم کتاب ، به وضعيت پاتوق در دوره قاجار مي پردازد و به انواع پاتوق ها در اين دوره توجه دارد.دوره پهلوي و دوره جمهوري اسلامي حجم اندکي از اين فصل را در برگرفته است که مي توان جزء ضعف هاي کتاب دانست.
9.
با توجه به فصل سوم کتاب «پاتوق و مدرنيته ايراني» که به تاثير پاتوق ها در جنبش هاي اجتماعي مي پردازد، مي بايد فصول مربوط به تحليل تاريخي پاتوق ها در دوره پهلوي و جمهوري اسلامي از بررسي عميق تري بر خوردار مي بود، زيرا که اگر فرض نويسنده را بپذيريم که پاتوق ها در رخ دادن جنبش هاي فکري و اجتماعي نقش مهمي ايفا کرده اند ، انقلاب اسلامي سال 1357 و تحولات سياسي – اجتماعي در دوران جمهوري اسلامي ، اين مسئله را پيش مي کشند که پاتوق ها در دوره پهلوي و دوره جمهوري اسلامي از اهميت بيشتري بر خوردار است.
10.
يکي از دلايل تفصيل جدي تر پاتوق ها در دوره قاجار در کتاب آزاد ارمکي ، منابع بيشتر و در دسترس از اين دوره درباره کافه هاست . کافه ها در دوره قاجار تاسيس و اهميت پيدا کردند و به سبب تازگي براي تاريخ نويسان و سياحان ايراني و اروپايي در متن آنها انعکاس بيشتري پيدا کردند،اما واقعيت نشان مي دهدکه پاتوق هادردوره هاي پهلوي و جمهوري اسلامي از رشد بسياربيشتري نسبت به دوره قاجار برخوردار بوده است که متاسفانه در متن کتاب انعکاس نيافته است.
نکته بعدي آنکه،کتاب مورد بررسي در درون سنت جامعه شناسي فرهنگي متاخرنگاشته شده است. اين سنت اين اقتضاء را پديد مي آوردکه وضعيت متاخر موضوع مورد بررسي را ،در محور قرار دهد. به سبب گسترش هم تجسم مکاني پاتوق ها ( کافه ها وکافي شاپ ها و …) دردوره جمهوري اسلامي و هم تجسم محتوايي پاتوق ها (تشکيل گروههاي دوستي و…) در اين دوره، اهميت بررسي دوره جديد روشن مي شود.
نکته ديگر آنکه پاتوق ها و ظهورمکاني آن يعني کافه ها و قهوه خانه ها را تنها مي توان در ارتباط مستقيم يا تجربه ، فهميد . پاتوق يک نوع تجربه است که در خلال زندگي مدرن شکل مي گيرد . بدون تجربه پاتوق ها ، کافه ها ، کافي شاپ ها و … فهميدن و ادراک مفهومي پاتوق دچار نقصان وکمبود است، اما با وجود اين الزام ، در هيچ جاي کتاب از تجربه پاتوق ها يا کافه نشيني هاي مولف خبري نيست.
11.
در بخش منابع کتاب به مسئله عجيبي بر مي خوريم . پس از منابع فارسي و در بخش منابع انگليسي ، با کتابهاي روبرو مي شويم که تعدادي از آنها مدت هاي طولاني است که به فارسي ترجمه شده اند. همچون کتاب «تئوري جامعه شناسي» ريتزر و «مراحل اساسي سير انديشه جامعه شناسي» ريمون آرون .
در مورد برخي ديگر از منابع انگليسي وضعيت از اين جالب تر مي شود. از کتاب هايي در بخش منابع انگليسي نام برده شده است که در اصل فارسي اند. مثل کتاب «جامعه و تاريخ» مرتضي مطهري،»جهان بيني و ايدئولوژي» علي شريعتي ، «تفرج صنع» عبدالکريم سروش و يا «علوم اجتماعي و سير تکوين آن» نوشته احسان نراقي. مي توان به اين کتابها،کتاب هاي يحيي مهدوي ، جمشيد مرتضوي و …. را افزود. براي نگارنده اين مقاله، يافتن پاسخ براي اين مسئله عجيب،بي نتيجه ماند.
12.
کتاب «پاتوق و مدرنيته ايراني» با وجود برخي ايرادات شکلي و نظري ، به سبب تجربه نخستين اش در پرداختن به موضوعي همچون «پاتوق»، قابل توجه و مهم است . تلاش آزاد براي وارد ساختن موضوعات بديع و تازه به دپارتمان جامعه شناسي ايران ، تلاشي مهم و مغفول مانده در سنت علوم اجتماعي ايراني است.
اهميت دادن به حوزه عمومي و شناخت اجزای آن بي شک تلاشي است که جامعه علمي مي تواند به تقويت حوزه عمومي در ايران بکند.

آزادارمکی،تقی/پاتوق ومدرنيته ايرانی/انتشارات لوح فکر/تهران چاپ اول 1384

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: